Artykuły » drewno

Z drugiej strony grzyby są bardzo wrażliwe na niedobór wody. Rozwój grzybni ustaje, gdy wilgotność drewna spadnie poniżej charakterystycznego dla poszczególnych gatun­ków poziomu; większość grzybów nie może rozkładać suchego drewna. Wyjątek sta­nowią grzyby, które wytwarzając enzymy utleniające, pozyskują wodę z rozkładu celu­lozy. W ten sposób nawilżają one podłoże i stwarzają możliwe dla swego rozwoju wa­runki. Przykładem mogą być niektóre grzyby domowe, zwłaszcza zaś stroczek łzawy (Merulius lacrymans Wulf. Fr.). Wzrost wilgotności drewna następuje najszybciej w przy­padku ograniczonej możliwości odparowania wydzielanej wody. Warunki takie istnieją w zamkniętych, mało przewiewnych przestrzeniach, w których powietrze — wskutek utrudnionej wymiany — szybko nasyca się parą wodną. Rozwój grzybów domowych jest możliwy tylko w warunkach wilgotności względnej powietrza zbliżonej do 100%; w powietrzu suchym lub w pomieszczeniach przewiewnych grzybnia nadmiernie wysycha, wskutek czego jej rozwój ulega zahamowaniu. Stwierdzono jednak, że grzybnia ginie dopiero przy wilgotności względnej powietrza zawartej w granicach 20-30% i to po dłuż­szym czasie.
Grzyby mogą wegetować przy wilgotności względnej powietrza od 20 do 100%.

Optymalna dla rozwoju grzybów wilgotność drewna zależy od gatunku grzyba i od rodzaju drewna. W drewnie o dużej gęstości wilgotność nieznacznie przewyższająca punkt nasycenia włókien może spowodować niedobór powietrza i uniemożliwić rozwój grzybni. W drewnie bowiem o dużej gęstości całkowite wypełnienie porów wodą następuje przy niższym poziomie wilgotności niż w drewnie o małej gęstości.
Zgnilizna prawie zawsze zaczyna swój rozwój w miejscach o wilgotności przekracza­jącej punkt nasycenia włókien; stąd grzybnia rozprzestrzenia się na dalsze, bardziej suchć części drewna. Dla większości grzybów rozkładających drewno optymalna wilgotnoŚy podłoża zawiera się w przedziale od 35 do 50%; nieliczne gatunki wykazują optymalna. rozwój przy wyższych wiłgotnościach. Dla grzybów powodujących siniznę optymalny wilgotność waha się w granicach 33-82%. W warunkach' praktycznych przyjmuje, że minimalna wilgotność drewna potrzebna dla rozwoju grzybni wynosi 22-24%. Drewnoj o średniej wilgotności niższej od 20% uważa się za zabezpieczone przed inwazją i rozkła­dową działalnością grzybów.
Opierając się na granicach określających przedział, w którym mogą się rozwijać] grzyby, Wakin wprowadził pojęcia: suchy stan ochronny oraz wilgotny stan] ochronny.
Drewno o wilgotności niższej od potrzebnej dla rozwoju grzybów wilgotności mini­malnej (suszenie tarcicy w suszarniach) znajduje się w suchym stanie ochronnym.] O memożności rozwoju grzybów decyduje w tym przypadku zbyt niska wilgotność i zwią-; zany z tym niedobór wody w drewnie.
Drewno o wilgotności przekraczającej maksymalną wilgotność, przy której możliwy! jest rozwój grzybów, znajduje się w wilgotnym stanie ochronnym. Czynnikiem de-j cydującym o niemożności rozwoju grzybów jest w tym przypadku nadmierna wilgot-j wy, spotykany w grzybni w postaci kryształów szczawianu wapnia. Z gazowych pro­duktów rozkładu na uwagę zasługuje merkaptan metylowy, wydzielany przez grzyby domowe. Wiąże się z nim stęchla woń zagrzybionych pomieszczeń.
Drewno nasycone związkami antyseptycznymi (roztwory soli mineralnych, olej smo­łowy) jest przez długi czas niedostępne dla grzybów; ich rozwój w impregnowanym drewnie jest poważnie utrudniony.
Dobrze rozwinięta grzybnia wytwarza owocniki, które u grzybów niszczących drewno mogą być twarde, skórzaste, mięsiste lub galaretowate. Owocniki jednoroczne są miękkie, wieloletnie huby natomiast występujące na drzewach są twarde i mają bu­dowę słoistą; ich średnica może osiągnąć rozmiar kilkudziesięciu centymetrów. Owoc­niki mają kształt kapeluszy, kopyt lub przytwierdzonych do drewna powłok. Dolna powierzchnia owocników jest wykształcona w postaci rurek, blaszek lub fałdów, na których rozmieszczone są zarodniki.
Rozmnażanie grzybów odbywa się przez zarodniki, powstające na przystosowanych do tego strzępkach grzybni, przybierających postać zarodni lub trzonków konidialnych.

Trzonki konidialne z konidiami, worki z askosporami i podstawki z basidiosporami mogą powstawać bezpośrednio na grzybni, luźno i bez określonego porządku,  albo powstają w skupieniach obok siebie, wewnątrz owocników. Skupienia worków lub pod­stawek tworzą tzw, obłocznię (rys. 157). Powstawanie zarodników odbywa się na dro­dze płciowej (generatywnej) lub w drodze bezpłciowej (wegetatywnej). Rozmnażanie 5 płciowe jest znane we wszystkich klasach z wyjątkiem grupy grzybów niedoskonałych.: Poza tym rozprzestrzenianie się grzybów może się odbywać przy pomocy sznurów lubj przeniesienia fragmentów grzybni na nowy teren; przykład może stanowić rozprzestrze-j nianie grzybów domowych przez stosowanie materiałów rozbiórkowych z zagrzybio­nych budynków.
Zarodniki grzybów mogą być jednokomórkowe lub wielokomórkowe, o różno-, rodnym kształcie, wielkości i zabarwieniu. Ich kształt jest najczęściej kulisty, owalny,^ wydłużony lub nitkowaty; mogą one być bezbarwne lub też mają barwę od ciemnobru­natnej do prawie czarnej. Wielkość zarodników waha się w granicach od 0,5 do stu kil-] kudziesięciu mikronów. Zależnie od gatunku grzyba okres rozsiewania zarodników obej-j muje w ciągu roku od kilku dni od kilku miesięcy. Liczba wytwarzanych zarodników est bardzo duża; występująca na drzewach liściastych huba spłaszczona (Ganoderma ap~ planatum Pat.) wytwarza zarodniki przez 6 miesięcy i rozsiewa je w liczbie 30 miliardów dziennie. Z punktu widzenia właściwości biologicznych wyróżnia się zarodniki letnie i zarodniki przetrwalrrikowe. Zarodniki letnie są wrażliwe na niekorzystne warun­ki zewnętrzne i zachowują zdolność rozwoju przez krótki okres czasu; służą one do roz­przestrzeniania gatunku w okresie wegetacyjnym. Zarodniki przetrwalnikowe mają grubą błonę i są przystosowane do przetrwania okresów nie sprzyjających rozwojowi, jak okres zimy lub posuchy.
Zarodniki rozsiewane są głównie przez wiatr lub deszcz, lecz mogą być również roz­noszone przez owady. I tak np. niektóre gatunki korników roznoszą zarodniki grzybów wywołujących siniznę. Zarodniki wysiewane są w dużych ilościach; większość ich ginie wobec braku warunków rozwoju. Przy sprzyjających warunkach (odpowiednia tempera­tura i względna wilgotność powietrza oraz właściwe i odpowiednio wilgotne podłoże) zarodniki grzybów rozwijają się, dając początek nowemu organizmowi.
Większość (ok. 85%) chorób roślin jest wywoływana przez grzyby. Penetracja grzybów w głąb drzew odbywa się najczęściej przez zranienia, uszkodzenia kory i odłamane ga­łęzie, a czasem także przez nienaruszoną tkankę okrywającą. W tym przypadku strzępka grzybni tworzy igiełkowate zakończenie, którym przebija mechanicznie odporny na działanie enzymów nabłonek, po czym rozprzestrzenia się w mniej odpornej tkance drzewnej, dając początek zmianom barwnym lub zgniliźnie.
Zgnilizna drewna w drzewach żywych i w drewnie drzew nie żyjących jest następ­stwem rozkładowej działalności grzybów pasożytniczych i saprofitycznych.  Rozkład |i gnicie drewna stanowią zjawisko rozwijające się na tle współdziałania różnych i czynników, jak: starzenie się drzewa powodujące zmniejszenie odporności drewna, zmia-'ny biochemiczne, jakie wraz z wiekiem zachodzą w drewnie, oraz przebiegające w drewnie |zjawiska fermentacji. Wszystkie te zjawiska stwarzają warunki, na tle których zaryso­wuje się mniejsze lub większe nasilenie rozwoju grzybów. W procesach rozkładu i gnicia fdrewna przypada grzybom dominująca rola.
O możliwości rozwoju grzybów decyduje rodzaj i stan podłoża oraz sprzyjający ich rozwojowi układ warunków zewnętrznych (powietrze, temperatura, światło).
Powietrze i wilgotność podłoża. Grzyby występujące na drewnie czerpią energię z jego rozkładu. Tlen pobierany w procesie oddychania zostaje zużyty na utlenianie składników Jrewna, dzięki czemu następuje ich rozkład na związki prostsze i jednoczesne wyzwo-Bnie energii. Potrzebny do oddychania tlen może być pobierany z powietrza lub może chodzić z chemicznych przemian podłoża (oddychanie anaerobowe). Grzyby rozkła-ające drewno należą do grzybów oddychających aerobowo, wobec czego dopływ po-petrzajest potrzebny do ich rozwoju. W specyficznych przypadkach grzyby mogą osiągnąć rien stopień rozwoju w warunkach beztlenowych; produktami przemiany materii są |ówczas — zamiast dwutlenku węgla i wody — alkohole, kwas szczawiowy i inne związki paniczne.

Fałszywa twardziel, rozpatrywana jako wada drewna, występuje w postaci nie-jpormalnego zabarwienia wewnętrznej strefy przekroju poprzecznego buka, graba, brzozy, folchy, osiki, klonu i jaworu (drzewa beztwardzielowe).
Barwa fałszywej twardziełi jest zróżnicowana w zależności od gatunku drzewa i na­silenia zjawiska. Fałszywa twardziel buka ma zabarwienie o i jasnoróżowego do czer-Ikonobruiiatnego, a na obwodzie występuje często ciemna otoczka. Fałszywa twardziel |kzozy i olchy ma zabarwienie szare, graba, osiki, klonu i jaworu ma barwę szarozieloną, itensywność zabarwienia jest bardzo zmienna.

Zarys fałszywej twardziełi na przekroju poprzecznym nie pokrywa się z granicą słoju |ocznego i może być kolisty, owalny, gwiaździsty lub całkowicie nieregularny. Często potyka się fałszywą twardziel otaczającą rdzeń w postaci kilku koncentrycznych stref. W drewnie  fałszywej   twardziełi   występują   wcistki,   które   zamykają   naczynia, liejszają nasiąkliwość i utrudniają nasycanie drewna. Wycieki soków, spotykane na drzewach w lasach bukowych, świadczą o występo­waniu mrozowej twardzieli w stadium fermentacji soków i rozkłada drewna. Fizyczne i mechaniczne właściwości twardzieli bukowej nie dotkniętej zgnilizną wy­kazują w porównaniu z drewnem zdrowego bielu nieznaczne różnice. Większe różnice występują w drewnie brzozy, gdzie wytrzymałość drewna fałszywej* twardzieli na ściskanie jest o 11%, na zginanie o 13%, a w przypadku udarności o 25% niższa (wg Wanina). Mimo nieznacznych różnic we właściwościach mechanicznych fałszywa twardziel buka uważana jest za dużą wadę drewna. Drewno takie daje w produkcji mebli giętych większą liczbę złomów nit normalne drewno, bukowe; prócz tego ciemno zabarwiona fałszywa twardziel uniemożliwia wyrób mebli jasnych (przezroczyste powłoki lakierowe), a meble ciemne, z powłokami kryjącymi, są tańsze od mebli jasnych. W podkładach kole-. jowych strefa fałszywej twardzieli nie przyjmuje impregnatów, wskutek czego jej udział apuszcza się tylko w ograniczonych rozmiarach.

W drewnie do produkcji płyt wióroych (np. olcha szara i olcha czarna) fałszywa twardziel stanowi istotną wadę, gdyż wyniku jej obecności w procesach suszenia i rozdrabniania wiórów powstaje duża ilość ylu, co obniża jakość płyt oraz powoduje zapylenie pomieszczeń fabrycznych i otoczenia akładu. Na tym tle uwydatnia się przewaga jakościowa drewna olchy szarej nad drewnem Ichy czarnej. Różnice w budowie anatomicznej drewna obydwóch gatunków są nieistotne, atomiast różnica jakościowa jest bardzo wyraźna: drewno olchy szarej pochodzi z wol-lych od fałszywej twardzieli, młodych drzew liczących 15-25 lat, drewno olchy czarnej i drzew o wieku 60-80 lat, w znacznej liczbie odroślowych (wiek fizjologiczny większy liż liczba słojów rocznych), o dużym udziale fałszywej twardzieli. Drzewostany bukowe zgrupowane są w Polsce na dwóch obszarach: w przymorskiej efie północnej i w południowej strefie karpackiej. W drewnie pochodzącym z tych występują duże różnice jakościowe. Drewno strefy północnej (umiarkowany klimat orski) wykazuje mały udział jasno zabarwionej, zdrowej fałszywej twardzieli; drewno efy południowej (przestarzałe drzewostany, ostre zimy) ma silnie rozbudowaną fałszywa twardziel, z dużym udziałem zgnilizny w stadium zaawansowanego rozkładu, irewno strefy północnej cechuje wysoka jakość, drewno z południa jest w wielu przy-dkach podrzędnej lub nawet niskiej jakości.

Sposób pomiaru fałszywej twardzieli zależy od rodzaju sortymentu. Fałszywą twardziel w drewnie okrągłym mierzy się na przekroju poprzecznym i podaje wymiar śred-w centymetrach lub w ułamku średnicy czoła. W drewnie sklejkowym podaje się 'kiedy szerokość ścianki użytecznej, tj. nie objętej fałszywą twardziela strefy zewnę-;Jiej. W tarcicy określa się długość, szerokość i grubość fałszywej twardzieli i wyraża Rudział w odniesieniu do odpowiednich wymiarów sztuki. W fornirach określa się trokość fałszywej twardzieli w centymetrach lub podaje się jej powierzchnię w procen- stosunku do powierzchni arkusza.

Zabarwienia niebiologiczne, są to zmiany naturalnej barwy drewna spowodo­wane działaniem czynników abiotycznych, jak czynniki atmosferyczne, woda lub związki chemiczne. Powstają one po ścięciu drzewa, w czasie transportu i składowania drewna okrągłego lub tarcicy oraz w drewnie konstrukcyjnym na wolnym powietrzu (podkłady kolejowe, płoty, budynki drewniane, konstrukcje inżynierskie). Drewno o zmienionej barwie nie wykazuje znamion rozkładu tkanki drzewnej.
Przeciwstawienie zabarwień niebio logicznych stanowią zabarwienia pochodzenia bio­logicznego, powodowane działalnością grzybów, które nie rozkładają błon komórkowych f,drewna (np. sinizna). Zabarwienia tego typu będą omówione w rozdziale poświęconym owadom drewna powodowanym przez grzyby.
Ogniwo przejściowe między grupą zabarwień nicbiologicznych i biologicznych stanowi zaparzenie, będące następstwem zachodzących w ściętym drewnie zmian biochemicznych.

Zaciągi garbnikowe (zaciągi słoneczne) są to zmiany barwy drewna okrągłego |występujące przy dłuższym składowaniu w ciepłych i wilgotnych warunkach, zwłaszcza ąrzy bezpośrednim nasłonecznieniu. Brunatna plama powstaje na czole i rozprzestrzenia fac klinowatymi smugami w głąb kłody, sięgając na odległość do 2 m od czoła. Zaciągi arbnikowe występują w drewnie liściastym, zwłaszcza w drewnie o dużej zawartości garbników (np. drewno dębowe).
Zaciągi garbnikowe powstają w okresie wiosenno-letnim, w czasie intensywnego wy­dychania warstw drewna sąsiadujących z czołem. Nasłonecznienie czół zwiększa inten-mość wysychania; stąd pochodzi nazwa zaciągów słonecznych. Na miejsce odparo­wanej wody wolnej w drewno wnika powietrze i powoduje utlenianie rozpuszczonych wodzie substancji garbnikowych; następstwem tego są efekty barwne w postaci rdza-wych plam, które w miarę wysychania rozprzestrzeniają się w głąb drewna. W celu ochrony czoła pokrywa się powłokami z mieszaniny wapna i gliny, białej farby lub pre­paratów ochronnych; ich działanie polega na hamowaniu procesu wysychania drewna i rozpraszaniu promieni słonecznych.
Zaciągi garbnikowe zmieniają barwę drewna, wskutek czego stanowią poważną wadę drewna okleinpwego, oklein i tarcicy stolarskiej. W drewnie okrągłym stwierdza się ich obecność bez przeprowadzania pomiaru. Na powierzchni oklein lub tarcicy mierzy się długość zaciągów i określa ich wymiary w centymetrach lub wyraża w odniesieniu do odpowiednich wymiarów materiału.

Plamy garbnikowe są to rdzawobrunatne, nieregularne plamy na powierzchni tarcicy. Przyczyną ich powstawania jest podsiąkanie rozpuszczonych w wodzie garbni­ków ku powierzchni tarcicy, utlenianie się na powietrzu i osiadanie w toku odparowy­wania wody na powierzchni drewna.
Plamy garbnikowe występują na tarcicy liściastej, przede wszystkim dębowej, przy niewłaściwym składowaniu (brak ochrony od deszczu i słońca). Wyróżnia się powierz­chowne wylewy garbnikowe, sięgające do 1 mm głąb tarcicy i zanikające przy stru­ganiu, oraz plamy garbnikowe sięgające do 5 mm w głąb tarcicy. Te ostatnie nie dają się usunąć struganiem, wobec czego stanowią wadę tych sortymentów, w któ­rych wygląd i barwa drewna mają. istotne znaczenie. Ich obecność uwzględnia się w tar­cicy stolarskiej i fryzach, a zwłaszcza w okleinach; pomiaru nie przeprowadza się.
Zabarwienia od metalu są to plamy o niebieskoczarnej barwie, występujące W sąsiedztwie odłamków metalu — głównie żelaza — wskutek reakcji chemicznych za­chodzących między metalem a garbnikami. Powstają one również w wilgotnym drewnie, które w czasie obróbki styka się ze stalowymi narzędziami lub częściami urządzeń. Objawy tego typu występują na wygiętych elementach meblowych, suszonych w for-j mach giętarskich lub na poddawanych obróbce hydrotermicznej pryzmach okleinowych.

Plamy od metalu powstające w czasie obróbki drewna (np. przy gięciu łat me-j blowych) nie mają większego znaczenia; drewno jest przebarwione płytko i plamy zni-j kaja przy struganiu i szlifowaniu. W przypadku żywych drzew natomiast (drzewa postrze-lane), w sąsiedztwie odłamków powstają rozpuszczalne substancje barwne, które prze-l nikają wraz z wodą na znaczną odległość i zmieniają barwę otaczających warstw. Wadąj towarzyszącą jest często lokalna zgnilizna drewna.
Zabarwienia po spławie występują w postaci szarobrunatnego zabarwienia drewna| okrągłego, które przez długi czas było poddane działaniu woćly w czasie spławu i skła­dowania na wodzie lub w wyniku zatonięcia kłód. Zmiana barwy obejmuje strefę obwc dową i sięga do głębokości 3-5 mm; zmiany te nie wywierają wpływu na jakość drewna okrągłego.
Tarcica otrzymywana z przetarcia kłód składowanych w wodzie przybiera pod wpłyj wem suszenia w suszarniach żółte zabarwienie, co nie obniża jakości tarcicy. Zmiaiyj barwne w okleinach mogą być uważane za wadę.
Zaszarzenie jest to powierzchowna zmiana barwy drewna na barwę szarą lutj srebrnoszarą, połączoną często z jedwabistym  połyskiem.  Wskutek powierzchownego rozluźnienia włókien powierzchnia staje się z czasem „mszysta". Zmiana barwy jesj następstwem długotrwałego  działania czynników zewnętrznych (woda,  wiatr, światic tlen). Pod działaniem tlenu i dwutlenku węgla barwniki i garbniki ulegają przemianoii chemicznym, opady atmosferyczne powodują wypłukiwanie rozpuszczalnych w wodzie substancji. Działanie promieni nadfioletowych powoduje ciemnienie ligniny; wiatr osa­dza na powierzchni drewna sadzę i pył. W efekcie końcowym procesy te nadają drewnu barwę szaropopielatą, charakterystyczną dla długo składowanej tarcicy oraz dachów, płotów i wolno stojących konstrukcji z drewna.

Zaszarzenie wpływa ujemnie na wygląd tarcicy. Można je ograniczyć przez osłanianie stosów tarcicy dachem lub składowanie tarcicy przeschniętej w magazynach. W miarę postępu w tartacznictwie tarcica będzie składowana w pakietach, w zamkniętych ma­gazynach, co zabezpieczy ją przed szarzeniem.
Zaszarzenie jest wadą powierzchowną, zanikającą przy struganiu i wtórnej obróbce tarcicy. W przypadku zbyt długiego przebywania tarcicy na wolnym powietrzu zasza­rzenie przechodzi stopniowo w zgniliznę.