Grzyby jako czynnik rozkładu drewna

Grzyby są to organizmy należące do roślin niższych, do grupy plechowców (Thalio-phyta). Różnią się one od innych roślin swoistą budową zewnętrzną i wewnętrzną oraz brakiem ciałek zieleni. Jako organizmy bezzieleniowe nie są zdolne do samodzielnej syntezy, lecz muszą korzystać z gotowej materii organicznej. Są to organizmy cudzo-źywne, żyjące bądź jako pasożyty, na żywej substancji organicznej (np. na żywych drze­wach), bądź jako roztocze (saprofity) na martwym podłożu organicznym (np. na skła­dowanym drewnie). Grzyby pasożytnicze są przyczyną wielu chorób roślin, wśród nich drzew, i w wielu przypadkach powodują ich osłabienie i obumieranie. Przykład może stanowić opieńka miodowa (Armillaria mellea Vahl.) w drzewostanach świerkowych. Grzyby pasożytnicze powodują rozkład i deprecjację drewna jeszcze za życia drzew. Grzyby saprofityczne odgrywają w przyrodzie doniosłą rolę, gdyż powodują rozkład obumarłych organizmów i zapobiegają gromadzeniu się zwałów martwej materii. Z punktu widzenia drzewnictwa działalność grzybów saprofitycznych jest szkodliwa, gdyż po­wodują one rozkład drewna na składnicach i w budynkach (zgnilizna składowa), a tym samym obniżają wartość techniczną surowca drzewnego. W skrajnych przypadkach po­wodują całkowite zniszczenie drewna.

Organem wegetatywnym grzybów niszczących drewno jest grzybnia (mycelium) złożona z rozgałęzionych nitek czyli strzępek grzybni (jiyphae). Strzępki grzybni grzybów wyższych (workowce, podstawczakt, grzyby niedoskonałe) są podzielone na komórki. Wzrost strzępek odbywa się przez wydłużanie ich końców.
Błona komórkowa roślin wyższych jest zbudowana głównie z celulozy i ligniny. B^ona komórkowa grzybów jest zbudowana z substancji chitynowej, podobnej do chityny wy­stępującej w tkankach okrywających u owadów. Chityna różni się od błonnika dużą; zawartością azotu.
W komórkach grzybów nie ma ciałek zieleni. W miejsce skrobi, stanowiącej charak­terystyczny materiał zapasowy roślin zielonych, występuje u grzybów glikogen; jest toj substancja właściwa komórkom zwierzęcym. Chityna i glikogen stanowią cechy charak-j terystyczne,  różniące  grzyby  od  innych roślin.
Grzybnia gatunków niszczących drewno może być umiejscowiona we Wnętrzu drewna] lub na jego powierzchni. Rozwija się ona w spękaniach drewna, między drewnem a koral lub na powierzchni drewna, w postaci puszystych tworów przypominających watę lub| w postaci zbitych płatów podobnych do pilśni. Pojedyncze strzępki grzybni wnikają przez otwory przebite w błonach do wnętrza komórek. Szczególną formę płożącej się na pod-j łożu grzybni stanowią sznury, w których występuje funkcjonalne zróżnicowanie strzc| pek; strzępki warstw zewnętrznych spełniają funkcje mechaniczne, strzępki umieszczone we wnętrzu sznurów — funkcje przewodzenia. Sznury powstają wówczas, gdy porażon| drewno jest w dużym stopniu zniszczone. Wytwarzają je pewne tylko gatunki grzybowi np.  niektóre gatunki  określane  zbiorowym mianem  grzybów  domowych.   Sznurg wyrastające z płatów grzybni sięgają na odległość kilku metrów; w ten sposób grzyb rozprzestrzenia swój zasięg i zdobywa nowe podłoże dla swojego rozwoju. Inną form| sznurów są ryzomorfy wyposażone w warstwę okrywającą, zbudowaną z grubościennych, silnie skupionych strzępek, co umożliwia przetrwanie niekorzystnych dla rozwoju warunków. Charakterystyczne ryzomorfy wytwarza opieńka miodowa {Armttlaria mellea Vahl.) pod korą zaatakowanych przez nią drzew i pniaków; za ich pomocą opieńka przerzuca się na sąsiednie drzewa.
Grzyby nie są zdolne do syntezy materii organicznej, wobec czego czerpią pokarm z podłoża. Związki chemiczne wchodzące w skład drewna nie mogą być bezpośrednio przyswajane przez grzyby. Strzępki grzybni wydzielają różnego rodzaju enzymy powo­dujące przemianę substancji organicznej w związki rozpuszczalne, które przez dyfuzję wnikają do wnętrza komórek grzybów. Najłatwiej dostępne dla grzybów związki węglo­wodanowe, białka i tłuszcze występują w plazmatycznej treści żywych komórek. Sub­stancje te stanowią jedyne źródło pokarmu grzybów powodujących siniznę oraz stanowią podstawę egzystencji grzybów niszczących drewno w początkowym stadium wzrostu grzybni. W dalszym stadium rozwoju grzybnia atakuje błony komórkowe oraz związki poliuronowe, zawarte w substancji międzykomórkowej blaszek środkowych.

Główne źródło węglowodanów stanowią dla grzybów skrobia, hemicelulozy i celu­loza. Grzyby rozkładają zawarte w drewnie glikozydy na łatwo przyswajalne (w postaci roztworów) cukry proste. Spośród hemiceluloz większość grzybów łatwiej rozkłada i przy-| swaja heksozany niż pentozany lub pochodzące z nich pentozy. Lignina zawiera substancje toksyczne, wskutek czego jest mniej dostępna; tylko niektóre gatunki grzybów są przy-l stosowane do jej rozkładu.
Występujące, w drewnie sole mineralne pokrywają w dostatecznym stopniu zapo­trzebowanie grzybów. Udział soli mineralnych zaznacza się przede wszystkim w odczynie (pH) drewna. Optymalne warunki rozwoju grzybów występują przy słabo kwaśnym odczynie (pH 4,5-5,5), co odpowiada normalnemu stężeniu jonów wodorowych w drewnie. Zmiana pH w kierunku odczynu zasadowego bardziej hamuje rozwój grzybów niż silne zakwaszenie.
Dużą rolę w przemianie materii organicznej na cukry odgrywają enzymy, których różnorodność jest bardzo duża; np. niszczący drewno siatkowiec płatowy {Lenzites sepiaria Fries.) wydziela ich około 20 rodzajów. Największą rolę odgrywają enzymy rozkładające związki węglowodanowe, a więc: inwertaza, maltaza, rafinaza, diastaza, celu-laza, hemicelulaza, pektynaza i jrtne.

Duże znaczenie ma oksydaza, powodują­ca rozkład ligniny; grzyby nie wydzielające oksydazy nie atakują ligniny. Enzymy pro­teolityczne dają możność rozkładu i przyswajania związków białkowych, które stanowią la grzybów główne źródło azotu. Mechanizm biochemicznej przemiany substancji rzewnej na związki przyswajalne dla grzybów jest bardzo złożony. Niektóre zawarte w drewnie związki działają na grzyby toksycznie. Są to substancje ardzielowe, garbniki i związki żywiczne. Duża zawartość garbników w drewnie dębu anowi przyczynę dużej odporności twardziel! dębowej w stosunku do grzybów; nato-iast biel dębowy, nie zawierający związków twardzielowych i mający mały udział garb-ików, łatwo ulega zgniliźnie. Wysoki udział związków żywicznych powoduje dużą trwa-ść twardzieli modrzewia, co było przyczyną szerokiego stosowania jego drewna w bu-ownictwie ubiegłych wieków.
W toku rozkładu drewna grzyby wytwarzają związki pochodne. Głównymi produk-,mi rozkładu są: woda (zawilgacanie podłoża) i dwutlenek węgla, wydzielane w związku ;? oddychaniem grzybów. Jednym z końcowych produktów rozkładu jest kwas szczawio-we, decydujące o możliwościach i nasileniu rozwoju grzybów. Tym tłumaczy się fakr» że pasożytujące w drewnie grzyby opanowują przede wszystkim przyrdzeniową część pnia, która nie przewodzi wody. Jej drewno ma wskutek tego mniejszą wilgotność i za­wiera więcej powietrza niż drewno bielu, który intensywnie przewodzi wodę. Duże nasy­cenie wodą zabezpiecza biel przed rozwojem grzybów.